و تنگ گرفتن بر زن و فرزند از حيث معيشت نيز مردمان را منع مىكند ؛ و اين عمل را شرعا و عقلا مذموم مىداند . ولى براى گذراندن زندگانى و رفع حوائج ، چگونه بايد كسب درآمدى كرد ؟ دستور اين امر به عقيدهء او چنين است : « يازدهم ، حريت ، و آن مكنت اكتساب مال است از مكاسب جميلهء لائقه ، و صرف آن در مصارف فائقه و امتناع از مزاولت ( اشتغال داشتن به ) مكاسب ذميمه و صرف در مصارف قبيحه . » « 1 » بدست آوردن مال از كسبهاى نيكو و سزاوار ، و صرف كردن مالى كه از راه صحيح بدست آمده است در مصارف درست و معقول . البته شخص بايد از بدست آوردن مال از كسبهاى پست و صرف آن مال در راه‌هاى زشت و ناپسند خوددارى كند . بدست آوردن مال از راه « مكاسب جميلهء لائقه » نيز شرايطى دارد و در تمام موارد كسى كه در راه كسب معيشت قدم مىگذارد ، بايد رعايت قانون عدالت را بكند و مخصوصا با شركاء خود در كار درست كردار و صميمى باشد . « و اما حسن شركت آن است كه معاملات بر وجهى كند كه موجب انحراف خاطر شركاء نباشد بحسب امكان و به شرط محافظت بر قانون عدالت . » « 2 » دوانى خوب متوجه است كه بدست آوردن مال بسيار مشكل است ، و كسى كه در راه كسب معيشت قدم مىگذارد ، دچار زحمات مىشود و بدست آوردن مال را به بالا بردن سنگى بزرگ بر كوه تشبيه مىكند . اما خرج كردن آسان است : « چه مال را مدخل دشوار است و مخرج آسان ؛ و حكما گفته‌اند كه جمع مال همچنان است كه سنگى بزرگ بر سر كوهى برند ، و خرج كردن همچنانكه آن سنگ را فروگذارند . » « 3 » دوانى پس از تذكر مسائل اخلاقى دربارهء بدست آوردن مال و خرج كردن آن به بيان معاملات بين مردم مىپردازد و مانند خواجه نصير الدين طوسى اساس و نظام زندگى را منوط به سه امر مىداند : 1 ) آنچه تعلق به اموال و كرامات دارد ، 2 ) آنچه متعلق به معاملات و معاوضات است ، 3 ) آنچه تعلق به تأديبات و سياسات دارد . و در كتاب خود ، عين گفته‌هاى خواجه نصير را تكرار مىكند و تنها در يك مثال ، به او ايرادى وارد مىسازد و مىگويد : « از مطاوى « 4 » مباحث سابقه معلوم شد كه مدار عدالت بر حفظ مناسبت است كه راجع با وحدت مىشود . پس چون اعتبار عدالت در امورى كه ملاك انتظام معاش است ، نمايند ، سه نحو از اعتبار ظاهر شود . چه امور مذكوره سه نوع است : يكى ، آنچه تعلق به قسمت اموال و كرامات دارد ؛ دوم ، آنچه متعلق به معاملات و معاوضات است ؛ سوم ، آنچه تعلق به تأديبات

--> ( 1 ) . همان . ص 66 . ( 2 ) . همان . ص 73 . ( 3 ) . همان . ص 80 . ( 4 ) . مطاوى : حلقه و پيچيدگيهاى چيزى مانند پيچيدگى ريسمان ؛ مفردش : مطوى .